Bakıdan şimala - Qubaya, Xaçmaza doğru yol alanda hər kəsin bildiyi, sürücülərin sanki bir sərhəd keçirmiş kimi "Nasosnunu keçdik" dediyi bir məntəqə var. Bu gün rəsmi xəritələrdə adı xeyriyyəçi milyonçu Hacı Zeynalabdin Tağıyevin adını daşıyan bu qəsəbə, əslində Azərbaycanın sənaye və mühəndislik tarixinun ən maraqlı səhifələrindən biridir. Bəs niyə biz hələ də inadla bura "Nasosnu" deyirik? Bu adın arxasında hansı nəhəng layihə dayanır?
Hər şey 1910-cu illərdə, Bakının susuzluqdan boğulduğu illərdə başladı. Şimaldan – Xaçmazın Şollar kəndindən Bakıya təmiz içməli su gətirmək o dövr üçün imkansız bir xəyal kimi görünürdü. Lakin Hacı Zeynalabdin Tağıyevin inadı və ingilis mühəndis Vilyam Lindleyin layihəsi ilə bu xəyal gerçəyə çevrildi. Məhz indiki qəsəbənin ərazisində suyun təzyiqini artırmaq, onu relyef maneələrini aşaraq Bakıya axıtmaq üçün nəhəng nasos stansiyaları quruldu. Rusdilli mühəndislərin işlətdiyi "Nasosnaya stansiya" ifadəsi zamanla sadələşərək xalqın dilində "Nasosnu"ya çevrildi və qəsəbənin qeyri-rəsmi pasportu oldu.
Hacı Zeynalabdin Tağıyev Şollar kəmərinin ən böyük himayədarı idi. O, layihənin reallaşması üçün nəinki pul, hətta canını qoymuşdu. Bu gün qəsəbənin rəsmi olaraq onun adını daşıması (H.Z. Tağıyev qəsəbəsi) tarixi bir ədalətin bərpasıdır.
Bu qəsəbə sadəcə suyun keçid məntəqəsi deyil. O dövrdə inşa edilən və bu gün də memarlıq abidəsi kimi maraq doğuran nasos qurğuları öz sağlamlığı ilə zamana meydan oxuyur. Hətta deyirlər ki, sovet dövründə bu binaların sementini və kərpicini sökmək istəyəndə texnika gücsüz qalırdı.
Lakin "Nasosnu"nun bir də "soyuq" və strateji tərəfi var. Qəsəbənin kənarında yerləşən eyniadlı hərbi aerodrom sovet illərində regionun ən kritik nöqtələrindən biri idi. SSRİ-nin Yaxın Şərqi və NATO-nun cənub qanadını nəzarətdə saxlamaq üçün istifadə etdiyi bu baza, ən sürətli qırıcıların məkanı hesab olunurdu. Bu gün də həmin aerodrom regionun ən uzun uçuş zolaqlarından birinə malik olması ilə öz strateji əhəmiyyətini qoruyub saxlayır.
Coğrafi baxımdan Bakıya çox yaxın, Sumqayıtla isə bitişik olan bu qəsəbə həm də maraqlı bir idarəçilik paradoksudur. Bakı yolunun "qapısı" sayılsa da, inzibati cəhətdən Sumqayıta tabedir. Sahilboyu uzanan sənaye müəssisələri və zavodlar bura əsl "fəhlə qəsəbəsi" ruhu versə də, dəniz kənarındakı sükutu ilə insanı keçmişə aparır.
