Xəzər dənizinin səviyyəsinin son illər intensiv şəkildə aşağı düşməsi alimlərin diqqətində olan əsas məsələlərdəndir. Dənizin gələcək vəziyyətinə dair müxtəlif modellər və ssenarilər hazırlansa da, uzunmüddətli dövr üçün dəqiq proqnoz vermək çətindir. Xəzərin səviyyə dəyişməsinə iqlim və su balansı ilə yanaşı, tektonik proseslər və güclənən antropogen təzyiq də təsir göstərir. Xəzər dənizinin yaxın 10–20 ildəki vəziyyəti ilə bağlı müəyyən proqnozlar hazırlamaq mümkündür, lakin dənizin səviyyəsinin gələcək dinamikasını tam dəqiqliklə müəyyənləşdirmək çətindir.
Bu fikirləri Elm və Təhsil Nazirliyi Coğrafiya İnstitutunun elmi katibi, coğrafiya üzrə fəlsəfə doktoru Səidə Zeynalova bildirib.
Alimin sözlərinə görə, elmi tədqiqatların əsas nəticələrindən biri də proqnozlaşdırmadır. Bu məqsədlə müxtəlif ssenarilər və modellər qurulur. Lakin Xəzər kimi mürəkkəb təbii sistemin gələcək vəziyyətinə çoxsaylı amillər təsir etdiyindən uzunmüddətli proqnozların tam dəqiq olması mümkün deyil. Xəzər dənizinin səviyyəsinin dəyişməsində bir sıra təbii və antropogen amillər rol oynayır. İqlim dəyişiklikləri, su balansının dəyişməsi, çaylardan dənizə daxil olan suyun azalması və buxarlanmanın artması hazırda əsas amillər sırasında göstərilir. Bununla yanaşı, alim tektonik proseslərin diqqətdə saxlanılmasını vacib hesab edir. Xəzər dənizinin cənub və qərb hissələri seysmik baxımdan daha aktiv ərazilərdir. Mərkəzi Xəzərin müəyyən hissələri nisbətən sabit olsa da, qərb və cənub akvatoriyalarında tektonik proseslər dənizin səviyyə dəyişmələrinin səbəbləri araşdırılarkən nəzərə alınmalıdır.
S.Zeynalova, həmçinin Xəzərin səviyyəsinin tarix boyu dəfələrlə qalxıb-endiyini qeyd edib. O bildirib ki, bu proses yeni deyil və müxtəlif geoloji dövrlərdə iqlim və tektonik amillər dənizin səviyyəsinə təsir göstərib. Lakin müasir dövrdə vəziyyəti fərqləndirən əsas məqamlardan biri antropogen təsirin əhəmiyyətli dərəcədə güclənməsidir.
Alim Lənkəran rayonunun Kənarmeşə ərazisində aparılan tədqiqatların Xəzərdə baş verən dəyişiklikləri müşahidə etmək baxımından maraqlı nəticələr verdiyini deyib. Onun sözlərinə görə, dənizin səviyyəsinin aşağı düşməsi nəticəsində sahildə qədim meşə qalıqları – ağac kötükləri üzə çıxıb. Tədqiqatçılar 2025-ci ilin noyabrında həmin ərazidə ilk müşahidələri aparıb və təxminən 30 qədim ağac kötüyü aşkar ediblər. Onlardan nümunələr götürülərək laboratoriyada analizlər aparılıb. Lakin 2026-cı ilin aprelində kötüklərdən yalnız ikisinin səthdə qaldığı müşahidə olunub. 2026-cı ilin avqustunda aparılan müşahidələr zamanı isə həmin kötüklərin demək olar ki, heç birinin səthdə görünmədiyi müəyyənləşdirilib. Qısa müddət ərzində sahil zolağının landşaftında ciddi dəyişiklik baş verib. Ərazidə suyun çəkilməsi nəticəsində əvvəlki akval landşaftın yerini kontinental şəraitə uyğunlaşan landşaft tutub. Lakin sonrakı müşahidələr zamanı kontinental şəraitdə formalaşmış bəzi bitkilərin yenidən su altında qaldığı müəyyənləşdirilib. Bu müşahidələr Xəzərin səviyyəsində müəyyən dalğalanmaların baş verə biləcəyini göstərir. Buna görə də hazırkı su çəkilməsini gələcəkdə fasiləsiz davam edəcək proses kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Müəyyən müddətdən sonra dəniz səviyyəsində yenidən yüksəlmə müşahidə oluna bilər.
Alim vurğulayıb ki, Xəzərin gələcək vəziyyəti ilə bağlı daha dəqiq nəticələr əldə etmək üçün genişmiqyaslı və uzunmüddətli tədqiqatların aparılmasına ehtiyac var. Bu tədqiqatlarda həm ənənəvi çöl müşahidələrindən, həm də müasir texnologiyalardan – məsafədən zondlama və Coğrafi İnformasiya Sistemləri analizlərindən istifadə edilir. Xəzərin səviyyəsində baş verən dəyişiklikləri yalnız bir amillə izah etmək mümkün deyil. İqlim, su balansı, buxarlanma, çay axınları, tektonik proseslər və insan fəaliyyətinin təsiri birlikdə qiymətləndirilməlidir. Xəzərin gələcək vəziyyəti ilə bağlı elmi proqnozların hazırlanması davam etdiriləcək.
Mənbə: Azertag.az
