Sözlə dirilən qadın-Novxanılı Ümmügülsüm
Ümmügülsümün hekayəsi Novxanının sərin küləkləri ilə başlayıb, Azərbaycan ədəbiyyatının ən ağır, ən kövrək, ən qürurlu səhifələrinə qədər uzanır. Onun həyatı yalnız bir qadının taleyi deyil, bütöv bir xalqın keçdiyi sınaqların içində parlayan güclü bir səsdir. Bu səsi susdurmağa çalışsalar da, zaman yenidən üzə çıxardı. Çünki Ümmügülsüm kimi insanlar tarixdən silinmir, yalnız bir müddət gizlədilir.
1899-cu ildə Abşeronun Novxanı kəndində doğulan Ümmügülsüm erkən yaşlarından ədəbiyyata yönəlmiş bir qız idi. O dövrdə kənd mühitində qızların oxuması nadir hallarda mümkün olsa da, ailəsi maarifçi idi və onun istedadını təşviq edirdi. Yazmağa 9–10 yaşlarında başlayır. Uşaqlıq illərində kəndin torpaq qoxusu, gün batımında dənizin səsi, bayram axşamlarındakı şənliklər onun poetik duyğusunun ilkin qaynağı olmuşdu.
Onun hekayələri və şeirləri çox erkən məşhurluq qazandı. Hələ 1915-ci ildə "Solğun çiçək" adlı hekayəsi müsabiqədə seçilərək mükafat aldı. Bu, Azərbaycanın ədəbi cameəsində bir qadın yazar üçün o dövrün ən böyük sensasiyalarından biri idi. Ümmügülsüm getdikcə sözündə cəsarət artırırdı. Qadın maariflənməsi, azadlıq ideyaları, milli oyanış, ədalətsizliyə qarşı üsyan — o, zamanı üçün çox böyük mövzulardan yazırdı. Türk ordusuna həsr etdiyi şeirləri xalq arasında sevgi qazanmış, "Ey Türk oğlu!" kimi şeirləri milli ruhu oyadan çağırışa çevrilmişdi.
1920-ci ildən sonra həyatında qaranlıq dövr başlayır. Sovet rejiminin qurulması, azadlıq simvollarının parçalanması və milli söz sahiblərinin ard-arda təqib olunması onu da susdura bilmədi. O, gizli şəkildə "Bayrağım enərkən", "Hicran" kimi təsirli şeirlər yazmağa davam edirdi. Bu şeirlər həmin dövr üçün sadəcə poeziya deyil, qadağalara qarşı qələm üsyanı idi.
Repressiyanın 1937-ci böyük fırtınası isə onun ömrünü dəyişdi. Həyat yoldaşı Seyid Hüseynlə birlikdə həbs edildi. Bir qadın kimi onun ən ağır sınağı uşaqlarından ayrıldığı gün olmuşdu. Onlarla son görüşündə göz yaşı tökməyib, sadəcə "möhkəm olun" deyib. Bu səssiz güc sonralar onun haqqında danışanların yaddaşında əsl ləyaqət simvoluna çevrilib.
Həbsdən sonra illərlə sürgün həyatı yaşadı. Əsərləri məhv edildi, adı qadağan edildi, ailəsi dağıdıldı. Lakin insanlar onun şeirlərini köhnə dəftərlərin arasında, sandıq diblərində, gizli məktubların içində qoruyurdular. Bu, onun sözünün nə qədər qiymətli olduğunun ən gözəl sübutudur: dövlət arxivlərindən silmək olar, amma insanların yaddaşından yox.
1944-cü ildə azad edilsə də, Bakıya qayıtmasına icazə verilmədi. Şamaxıda yaşamağa məcbur edildi və elə orada, doğma yurdundan uzaqda vəfat etdi. Uzun illər qəbrinin yeri belə bilinmədi. Bu, həm ədəbiyyatın, həm də tariximizin ən ağrılı səhifələrindən biridir. Onun məzarının illər sonra tapılması isə özlüyündə bir ədalət qayıdışı idi. Sanki zaman belə deyirdi: "Onu unutmaq mümkün deyil."
Bu gün Ümmügülsüm təkcə Novxanının deyil, bütün Azərbaycanın qürurudur. İlk qadın yazıçılarımızdan biri kimi onun cəsarəti, məhrəm duyğuları, azadlıq ideyaları və ən əsası — həyatının dramatik, amma ləyaqətli yolu onu nəsillər üçün ilham mənbəyinə çevirir. O, qadın olmağın çətin olduğu bir dövrdə söz adamı olmağı bacardı. Susdurulmaq istənildiyi halda, bu gün daha gur səslənir.
Onun hekayəsi bir kəlmədə belə ifadə oluna bilər: susdurulan səsin qayıdışı. Amma əslində bu, bir xalqın yaddaşına həkk olunmuş böyük bir hekayənin adıdır. Ümmügülsüm bu gün oxunan hər misrada yenidən doğulur və göstərir ki, həqiqi söz heç vaxt ölmür.
