Xalqımızın min illərindən süzülüb gələn, adət-ənənələrinin, milli mənəvi dəyərlərinin qorunmasında mühüm rol oynayan bayramlardan ən əsası Novruz bayramıdır. Təsadüfi deyil ki, ölkəmizdə bu bayram çox böyük təntənə və təmtəraqla keçirilir. Bununla belə, son illər cəmiyyətdə bu bayramla bağlı neqativ fikirlər yaranır, xüsusilə də radikal dindar kəsimin etirazına, Novruzu atəşpərəstliklə əlaqələndirməyə, bu bayramı qeyd etməyin günah olduğuna dair fikirlər səsləndirilir. Əslində isə vəziyyət tam başqadır və bu bayramın atəşpərəstlik, oda sitayişlə bağlı heç bir əlaqəsi yoxdur. Qısa sözlə, Novruz əkinçilərin bayramı, torpağın oyanışı, Yeni ilin gəlişi bayramıdır və heç bir dini elementi özündə əks etdirmir. Novruz bayramı təzə ili, baharın ilk gününü qarşılamaq deməkdir. Günəş dünyanın cənub yarımkürəsindən şimal yarımkürəsinə keçdiyi vaxt gecə ilə gündüz bərabərləşir. Bu vaxt Qış qurtarır, Yaz fəsli başlayır. Elə Novruz bayramı da bu gündə keçirilir. Deməli, Novruz bayramı əslində yazın, baharın ilk günü, təbiətin canlanması, torpağın oyanması bayramıdır.
İlk olaraq, ondan başlayaq ki, milli bayramımız olan Novruzun tarixi müxtəlif rəqəmlərlə göstərilir. Əgər nəzərə alsaq ki, Qobustan qayaüstü rəsmlərində “Günəşi qarşılama” mərasiminin arxaik ritual təsvirləri də var, deməli bu bayramın tarixi bir neçə min ilə qədər gedib çıxır. Bundan əlavə, Şumer mixi yazılarında və ən qədim dastanlardan olan “Gilqamış”da da bu mərasimin ünsürlərinə rast gəlmək mümkündür. Bəzi alimlər bu bayramı 5 min il əvvələ aid etsələr də, Novruzla bağlı ilk yazılı məlumat eramızdan əvvəl 505-ci ilə aiddir. Ömər Xəyyam “Novruznamə” adlı əsərində bu bayramın tarixindən danışarkən qeyd edir: “Novruzun yaranmasının birinci səbəbi odur ki, həmin gündə Günəş dövrə vurub 365 gün 6 saatdan sonra öz yerinə qayıdır.
1920-ci ildə Azərbaycanın Sovet Rusiyası tərəfindən işğalından sonra bu bayrama sırf dini don geyindirilərək, milli mədəniyyətimizdən silməyə çalışıblar. 1937-ci ildə isə bu bayram konkret qadağan edildi. Bununla yanaşı, Sovet senzurasının kəskin illərində belə, rejissorlar filmlərdə bu bayramla bağlı səhnələr canlandırır, milli bayramın xalqın yaddaşından silinməsinə icazə vermirdilər. 1967-ci ildə isə Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin katibi Şıxəli Qurbanovun səyi nəticəsində Novruzun Bakıda “Bahar bayramı” adı altında qeyd edilməsinə icazə verildi. 1985-ci ildə isə Ulu Öndər Heydər Əliyevin təkidi ilə artıq Novruz bayramı adı altında qeyd edilməyə başladı.
Yuxarıda da qeyd etdiyim kimi, bu bayramın atəşpərəstliklə əlaqəsi yoxdur. Tarixin qədim mənbələrində yeni gün mənasını verən “Ergənəgün”, “Ulus bayramı” kimi qeyd edilən bu bayram farsların İran yaylasına köçündən sonra nov-ruz yəni, yeni gün formasına keçib. İkincisi, bildiyimiz kimi, atəşpərəstlikdə od müqəddəsdir və odun üstündən tullanmaq, “ağırlığım-uğurluğum” burada qalsın kimi fikir səsləndirmək qətiyyən mümkün deyildi. Elə tanınmış alim Lev Qumilyov da qeyd edir ki, bu bayramdakı od kultunu atəşpərəstliklə əlaqələndirmək həqiqətdən uzaqdır: “İranda möbüdan-möbüd müqəddəs oda yaxınlaşarkən sifətinə örtük taxırdı ki, nəfəsi ilə odu murdarlamasın, türklərdə isə od vasitəsi ilə bəd ruhları, yəni dünyadakı ən şər qüvvələri qorxudurdular. Məsələ burasındadır ki, İranda od dini sitayiş obyekti, türk tayfalarında isə magiya vasitəsi idi, yəni əslində onların arasında heç bir oxşarlıq müşahidə olunmurdu”.
Qədim dövrlərdən Azərbaycan, İran, Əfqanıstan, Özbəkistan və bir sıra şərq ölkələrində yeni ilin gəlişini şənliklə qarşılamaq bir adət olub. Azərbaycanda isə bu bayram necə qeyd edilir fikrinə gələndə, tarixi mənbələr göstərir ki, qədimdə əcdadlarımız qış fəslini 3 yerə bölüblər: böyük çillə (40 gün), kiçik çillə (20 gün) və boz ay (30 gün). Bu gün də Naxçıvan və digər bölgələrimizdə çillə bayramı və Xıdır Nəbi bayramı keçirilir. Bu, Novruza hazırlıq mərhələsi hesab edilir.
Novruz simvolları
Novruz bayramındakı rituallar əsasən simvollarla bağlıdır. Məsələn, 4 çərşənbənin su, od, torpaq və yel olması dünyanın yaranmasında əsas hesab edilən elementləri özündə ehtiva edir. Xalqımızın qədim inancına görə, yaradılışdan əvvəl bütün varlıq məhz sudan ibarət olub. Sudan sonra istilik artdı, günəş çıxdı və su çəkildi. Od da bunu əks etdirir. Yel çərşənbəsi də yaranış prosesinin üçüncü mərhələsini təşkil edir. Əgər torpaq və su insan yaradılışının materialını, maddi əsasını təşkil edirsə, od və yel bu materialın yaradılmasında kənar vasitəçi statusunda çıxış edir. Sonuncu – İlaxır çərşənbə isə torpaq çərşənbəsidir. Torpaq insan yaradılışının əsas maddi ünsürü olmaq etibarilə bu prosesdə son dərəcə əhəmiyyətli bir mövqeyə malikdir.
Bayramda süfrəyə düzülən nemətlərin də öz simvolu var. Məsələn, yumurta masada boyalı şəkildə görünməlidir, çünki yumurtanın daxilində olan ağ maye nütfənin (insanın yenidən doğuluşu), sarı rəng isə irqin, yəni, fərqli yaradılışın simvoludur. Üst qabığı isə səma və kosmik tağın simvoludur. Tezliklə canlanmalı, dünyaya gəlməli olan təbiətin alleqoriyasıdır.
Səməni isə yaşıllığın, təbiətin yenidən canlanmasının simvoludur.
Paxlava ulduz və odun simvoludur. Onun ortasına qoyulan fındıq isə torpağa işarədir, torpaqdan yaranmanı ifadə edir. Romb forması isə həyat ağacının mərkəzi elementidir və ana bətninə işarədir.
Şəkərbura Ayın simvolu olmaqla yanaşı, üzərindəki naxışlar sünbülü xatırladır. Eyni zamanda hava elementi olan bu şirniyyatın naxışları ayın şüalarını da əks etdirir. Od elementi olan Qoğal günəşin rəmzidir və istiliyin simvoludur.
Bayram günü göstərilən tamaşalarda Keçəl və Kosa da simvoldur. Məsələn, bəzi alimlər Keçəlin təbiətin oyanışdan əvvəlki dövrünü, Kosanın isə ruzi-bərəkəti əks etdirdiyini bildirirlər.
Eyni zamanda Kosa və Keçəl obrazları qışla baharın mübarizəsi kimi də izah edilir. Qış yerini yaza təhvil vermək istəmir, yaz isə bu yeri əldə etməyə çalışır.
Bu yazılanlardan da göründüyü kimi, Novruz bayramının dinlə bağlı heç bir əlaqəsi yoxdur, sırf Yeni il və torpağın, həyatın dirilişi kimi qeyd edilir. Odur ki, bayramınız mübarək!
