Xəzər dənizi sürətlə dəyişir və bu dəyişikliklər hər il daha aydın görünür. Suyun səviyyəsi azalır, sahil xətti bəzi yerlərdə onlarla metr geri çəkilir və əvvəllər su altında qalan ərazilər üzə çıxır. Bu artıq adi iqlim dəyişməsi deyil, region ölkələrinin ekologiyasına, infrastrukturuna və iqtisadiyyatına birbaşa təsir edən prosesdir.
Məsələ beynəlxalq müzakirələrdə də ön plana çıxır. Astanada keçirilən Regional Ekoloji Sammitdə Xəzər qapalı su hövzələrində ekoloji balansın necə sürətlə dəyişdiyini göstərən əsas nümunələrdən biri kimi qeyd olunub.
Ekspertlərə görə, bu, müvəqqəti hal deyil, dərin və uzunmüddətli prosesdir. Proqnozlara əsasən, əsrin ortalarınadək suyun səviyyəsi 8–21 metr enə bilər. Tehran Konvensiyasının koordinatoru Mahir Əliyev bildirir ki, 2005-ci ildən sonra səviyyənin azalması daha davamlı xarakter alıb və son on ildə bu proses sürətlənib.
Onun sözlərinə görə, dəyişikliklər qeyri-bərabər getsə də, bu, ekosistemin yenidən formalaşdığını göstərir və təsiri artıq bütün regiona yayılır. Səviyyənin azalması çoxfaktorludur: iqlim dəyişikliyi, çay axınının azalması və insan təsiri əsas səbəblərdir. Xüsusilə Volqa çayının (ümumi axının 80%-i) azalması və temperatur artımı bu prosesi gücləndirir.
Artıq əsas sual gələcəklə bağlıdır. Mütəxəssislər 30–50 illik ssenarilərin hazırlanmasını təklif edir, lakin bəzi ekspertlər bu proqnozların dəqiqliyinin məhdud olduğunu deyir. Qazaxıstanlı ekspert Nurlan Munbayev qeyd edir ki, təbii dalğalanmalar və məlumat çatışmazlığı uzunmüddətli modelləri çətinləşdirir.
Azərbaycan sahillərində də dəyişikliklər müşahidə olunur: dayaz ərazilərdə yeni quru sahələr yaranır, balıqların yaşayış mühiti dəyişir və bəzi növlər azalır.
Region ölkələri arasında koordinasiya isə hələ zəifdir. Ekspertlər vahid monitorinq sistemi və məlumat mübadiləsinin vacibliyini vurğulayır. Rusiya və İran əməkdaşlığın genişləndirilməsini dəstəkləyir, lakin hələlik ortaq yanaşma formalaşmayıb.
Xəzər geri çəkilməyə davam edir və bu artıq yalnız elmi məsələ deyil. Ekosistem, iqtisadi əlaqələr və regionun həyat şəraiti dəyişir. Əsas sual isə açıq qalır: ölkələr real birgə addımlar ata biləcəkmi, yoxsa proses geri dönməz olacaq?
