Bir çoxları düşünür ki, Sumqayıtın tarixi 1938-ci ildən başlayır. Qeyd etmək lazımdır ki, sənaye obyektləri tikilməmişdən xeyli qabaq, bu yerlər Sumqayıt stansiyası kimi tanınıb.
Tarixi mənbələrdə ilk dəfə Sumqayıtın adı ingilis səyyahı Berrou tərəfindən 1580-ci ildə qeyd olunmuşdu.
1845-ci ildə, Tiflisdə dərc olunmuş, "1846-cı il üçün Qafqaz təqvimi"-ndə Stavropol-Bakı yolundakı stansiyaların içində Sumqayıtın ən axırıncı, Bakıya ən yaxın stansiya olduğu qeyd olunub.
Rus səyyahı İ.Beryozin 1849-cu ildə Dağıstandan Bakıya gələn zaman Sumqayıt stansiyasından keçmişdir. O, Sumqayıtın kasıb yer olduğunu deyib: "...torpaq qurudur, sarıdır… heç bir yerdə su yoxdur. Nə bir yarpaq, nə bir kol var, yalnız daşlar və tikanlar, budur yerli torpağın vəziyyəti".
Beryozin Sumqayıtın yanından eyni adlı çayın keçdiyini də öz kitabında yazmış, “Sumqayıt” və ya "Suqayt" kimi qeyd etmişdir. Yerli əhalidən Sumqayıtın adının nə ilə bağlı olduğunu maraqlanan Beryozin öz kitabında yazırdı: "Bakılılardan biri əmin edir ki, həmvətənlərinin hiylələrindən narazı qalan tanrı, "suyun qayıtmasını", Bakıya getməməsini əmr etmişdir”.
1858-ci ildə fransız yazıçısı Aleksandr Düma “Qafqaz səfəri” kitabında Sumqayıtı poçt stansiyası kimi qeyd etmişdir.
Böyük Britaniyanın "The York Herald" adlı qəzetinin 23 may 1877-ci il tarixli sayında Sumqayıtın adı çəkilib. Yazıda qeyd olunub: "Sumqayıtdan, yaxud Bakıdan Tiflisə yaxşı yol mövcuddur, Tiflisdən isə İrəvana".
Sumqayıtın kecmişi haqqında şəhər qəzetinin keçmiş redaktoru, tarix elmləri namizədi Əlisəfa Məmmədov 1957-ci ildə çap olunmuş "Sumqayıt " adlı kitabında yazır: "Adətən adam heç vaxt görmədiyi yeni şəhərə gələrkən ilk dəfə onun keçmişi ilə maraqlanır. Buna görə də hər kəs belə şəhərlərin tarixi yerlərinə, muzeylərinə, abidələrinə baxmağa tələsir. Lakin Sumqayıtla tanış olmaq üçün bunu etmək olmaz. Çünki Sumqayıtın nə tarixi yerləri, nə də abidələri vardır. Bu şəhərin, demək olar ki, keçmişi olmamışdır".
Mənbələr:
