Azərbaycan, qədim dövr insanlarının məskunlaşdığı və müxtəlif sivilizasiyaların inkişaf etdiyi mühüm bir coğrafi ərazidir. Azərbaycan ərazisi, həm strateji mövqeyi, həm də təbii resursları ilə qədim dövrlərdən etibarən müxtəlif mədəniyyətlərin və xalqların yaşayış yerinə çevrilib.
Azərbaycanın qədim tarixində bu cür coğrafi və mədəni zənginliklər, müasir dövrə qədər gələn bir çox ənənələrin və tarixə dair izlərin əsasını qoyub.
Foto açıq mənbələrdən
Ən məşhur arxeoloji tapıntılardan biri Qobustandakı qaya üzərindəki qədim rəsmlərdir. Bu rəsmlər insanların ovçuluq və gündəlik həyatını göstərir. Qobustandakı qayaların üzərində yeni təsvirlər aşkarlanmaqdadır. Qoruq əməkdaşlarından ibarət xüsusi qrup tərəfindən aparılan tədqiqatlar zamanı yeni-yeni müxtəlif təsvirlər aşkarlanmaqdadır. Eyni zamanda, qayaların 3D modelinin hazırlanması prosesi davam edir.
Qeyd edək ki, qoruqda ilk dəfə 2016-cı ildə qayaların 3D modelinin hazırlanmasına başlanılıb. Qayaüstü təsvirlərin 3D modelləşməsi zamanı yeni çoxsaylı təsvirlər aşkar olunub, qeydiyyata alınıb. Prosesin ilk mərhələsinə Cingirdağ dağı ərazisində start verilib. Elə qoruqda ilk tədqiqat işləri də 1939-cu ildə Cingirdağ ərazisində başlanılıb.
Bəs görəsən, qədim dövr insanları Sumqayıt, Saray və Novxanı qəsəbələri ərazisində məskən salıblarmı? Sumqayıtın hazırkı ərazisində uzaq keçmişə aid nələrsə aşkarlanıb? Ümumiyyətlə arxeoloji qazıntılar aparılıbmı?
Mövzu ilə bağlı Sumqayit24.az-ın əməkdaşı arxeoloq, tarix üzrə fəlsəfə doktoru İdris Əliyev ilə əlaqə saxlayıb. Onun sözlərinə görə, Sumqayıt, Saray və Novxanının tarixi çox qədim dövrlərə aid olsa da, bu ərazilərdə genişmiqyaslı qazıntılar aparılmayıb:
“Sumqayıt şəhəri XX əsrdə sənaye şəhəri kimi inkişaf edib. İlk dəfə Sumqayıt yaxınlığında kurqanlar olub. Çox güman ki, həmin kurqanlar Abşeron kurqanları qismində olub. Eyni dövrə və mədəniyyətə aid olub. Sumqayıtın sənaye şəhəri kimi inkişafı üçün bir çox abidələr sökülüb”.
Foto açıq mənbələrdən
Arxeoloq qeyd edib ki, Novxanıda zəngin tarixi abidələr var:
“500 il əvvəl indiki Novxanıdan bir qədər aralı, Binəqədi duz gölünün xəzrisində “Siyan” adlı kənd olub. Bu kənd XVII əsrin ortalarından dəniz suyunun artması (bəzi mənbələrdə güclü zəlzələ) nəticəsində batıb, əhali indi Aşağıbaş adlanan yerdə məskunlaşıb. Sonralar kənd bütövlükdə Novxanı adlandırılıb. Sırf orta əsr tipli yaşayış yeri olub. İndiki Novxanıya köçüblər. Orada zəngin maddi mədəniyyət abidələri var”.
İ.Əliyev bildirib ki, Saray qəsəbəsində orta əsrlərə aid qəbiristanlıq var:
“Saray tarixi bir kənddir. Köhnə Saray olub. 50-ci ildə yeni Saray yaradılıb. Köhnə saray yenidən bərpa olunur. Köhnə Sarayda orta əsrlərə aid qəbiristanlıq və maraqlı epiqrafik yazılar, 1700-ci ilə məxsus hamam da var. Abidə kimi qorunmur. Xarabalığa çevrilib. Abidə öyrənilməyib və tədqiq edilməyib. Elə vəziyyətdədir ki, ora girmək mümkün deyil.
Ümumiyyətlə, abidəni tapmaq üçün ərazidə kəşfiyyat aparmaq lazımdır. Hər biri qədim kəndlərdir, təbii ki, tarixi keçmişi olacaq.
Foto açıq mənbələrdən
Qeyd: Sumqayıt şəhərinin yaxınlığında yerləşən Qurd Qapı və Gürgən Qalası kimi yerlərdə arxeoloji tapıntılar aşkar olunub. Bu tapıntılar göstərir ki, Sumqayıt və ətrafı ərazilər hələ Neolit dövrü (təbii ki, yeni daş dövrü) və Eneolit dövrü (eneolitik, yəni tunc dövrünə yaxın dövr) kimi müxtəlif mərhələlərdə insan məskənləri olub. Sumqayıtın ərazisində tapılan daş alətlər və keramika nümunələri bu ərazidə qədim dövrlərdə insanların yaşadığını təsdiqləyir.
Sumqayıt şəhərinin ətrafında tunc dövrünə aid izlər aşkar edilib. Bu, göstərir ki, Sumqayıt həm də tunc dövründəki mədəniyyətlərin izlərini daşıyan bir yer olub.
Saray qəsəbəsində tunc dövrü, polad dövrü və eramızdan əvvəlki dövrə aid tapıntılar var. Novxanı qəsəbəsi isə daha çox qədim dövrün izləri ilə tanınır. Burada da Neolit dövrü və Erkən Tunc dövrü tapıntıları var. Novxanı ərazisindəki arxeoloji qazıntılar zamanı tapılan mərmərdən, daşdan və digər materiallardan hazırlanmış əşyalar və çöl anbarları bu ərazidə insanların uzun müddət məskunlaşdığını sübut edir. Sumqayıt yaxınlığında yerləşən Qurt Qapı və Gürgən Qalası kimi məskənlərdə tapılan alət və digər mədəniyyət əşyaları regionun qədim sivilizasiyalarına ev sahibliyi etdiyini göstərir.
Bundan əlavə, Sumqayıt yaxınlığında olan Füzuli Qalasının ərazisində və Saray qəsəbəsində bir çox tarixi dövrə aid tapıntılar həyata keçirilib. Sumqayıtda həmçinin çoxsaylı qədim məzarlıq və yaşayış yerinin qalığı aşkar edilib ki, bu da məskən sahələrinin zamanla inkişafını və müxtəlif dövrlər arasında dəyişməsini təsdiq edir.
Qədim dövrlərdə Sumqayıt, Saray və Novxanı qəsəbələri ərazisində insanlar yaşayıb və bu ərazilərdə müxtəlif dövrlərə aid arxeoloji tapıntılar mövcuddur. Burada aparılan arxeoloji qazıntılar nəticəsində çoxsaylı qədim məskənlər, keramika parçaları, alətlər, və digər mədəniyyət izləri tapılıb. Bu da bu ərazilərin tarixən əhəmiyyətli bir mədəniyyət mərkəzi olduğunu göstərir.
Nəzrin Vahid
