Sumqayıtın tarixini danışanda adətən 1949-cu il yada düşür. Həmin il Sumqayıta şəhər statusu verildi. Amma şəhərin hekayəsi bundan xeyli əvvəl başlamışdı. Bu hekayənin ilk ünvanlarından biri isə bu gün Kimyaçılar qəsəbəsi adlandırılan, sumqayıtlıların daha çox "Ximstroy" və "Köhnə Sumqayıt" kimi tanıdığı ərazidir.
Kimyaçılar qəsəbəsində ilk tikinti işlərinə hələ 1938-ci ildə başlanılmışdı. O vaxt burada bugünkü mənada şəhər yox idi. Ərazi sənaye müəssisələri, tikinti sahələri və yaşayış üçün salınan ilk evlərlə formalaşırdı. Lakin İkinci Dünya müharibəsinin başlaması tikinti işlərini yarımçıq saxladı. Yalnız 1944-cü ildə işlər yenidən bərpa edildi.
Qəsəbənin yaranması birbaşa Sumqayıtın sənaye tarixinin başlanğıcı ilə bağlıdır. İstilik Elektrik Stansiyasının ətrafında tikinti aparılır, burada işləyən fəhlələr üçün iki mərtəbəli yaşayış evləri inşa edilirdi. Beləliklə, zavodların və digər sənaye obyektlərinin yanında əvvəlcə fəhlə şəhərciyi, sonra isə bütöv yaşayış məntəqəsi formalaşmağa başladı.
Qəsəbənin "Ximstroy" adı da təsadüfi deyil. Bu ad sovet dövründə ərazinin kimya sənayesi və tikinti ilə bağlılığını əks etdirən adlardan biri kimi yadda qalıb və bu gün də yerli sakinlərin dilində yaşayır. Hətta müasir daşınmaz əmlak elanlarında belə "Kimyaçılar qəsəbəsi (Ximstroy)" ifadəsinə rast gəlmək mümkündür.
Kimyaçılar qəsəbəsinin tarixində daha bir maraqlı detal var. Köhnə xatirələrdə indiki Sumqayıtın həmin ərazilərinin tamam başqa mənzərəsi təsvir edilir. Burada "Tuqzavod" adlandırılan müəssisənin olduğu, "Tuq" markası ilə gübrə istehsal edildiyi, ətraf ərazilərdə isə taxıl sahələri, üzüm və əncir bağlarının yerləşdiyi qeyd olunur. Yəni bu gün sıx şəhər mühitində təsəvvür etmək çətin olsa da, Sumqayıtın sənaye şəhərinə çevrilməsindən əvvəl bu ərazilərdə kənd təsərrüfatı mənzərəsi hökm sürürdü.
Müharibə illəri isə bu ərazinin həyatını tamamilə dəyişmişdi. Xatirələrdə "Tuqzavod"da gübrə istehsalının dayandırıldığı və cəbhənin ehtiyacları üçün başqa istehsala keçildiyi bildirilir. Eyni zamanda Kimya zavodunun tikintisi də davam etdirilirdi. Beləliklə, gələcək Sumqayıtın sənaye şəhəri kimi formalaşmasının təməli məhz həmin illərdə daha da möhkəmlənirdi.
1948–1953-cü illərdə Kimyaçılar qəsəbəsi və onun ətrafında tikinti daha da sürətləndi. Çoxmənzilli yaşayış binaları, şəxsi evlər, məktəblər və uşaq bağçaları tikildi. 1949-cu ildə şəhər statusu veriləndə isə Kimyaçılar qəsəbəsi artıq sadəcə fəhlələrin yaşadığı kənar məntəqə deyildi – xatirələrə görə, həmin dövrdə şəhərin mərkəzi məhz burada hesab olunurdu və bəzi idarələr də bu ərazidə yerləşirdi.
Bu baxımdan Kimyaçılar qəsəbəsini sadəcə Sumqayıtın məhəllələrindən biri kimi qəbul etmək düzgün olmaz. Bura şəhərin ilk tikinti meydanlarından, ilk yaşayış mərkəzlərindən və sənaye şəhərinə çevrilməsinin şahidlərindən biridir. Başqa sözlə, bugünkü Sumqayıtın təməl daşlarının bir hissəsi məhz bu qəsəbədə qoyulub.
"Köhnə Sumqayıt" kimi tanınan Kimyaçılar qəsəbəsində tarixi ilə yanaşı, bu günün problemləri də var. Sökülən yataqxanalarla bağlı sakinlərin kompensasiya və köçürülmə məsələsində narazılıqları olub, 272 ailə ilə razılıq əldə edilsə də, bəzi sakinlər ödənişlərdən narahatlıq bildiriblər. 2026-cı ilin iyulunda isə qəsəbədəki şəhid bulağının baxımsız vəziyyəti və suyun dayanmadan axması sakinlərin narazılığına səbəb olub. Bundan əvvəl "Kimyaçı" Mədəniyyət Sarayının qarşısındakı meydan və parkın gecələr işıqsız qalması da şikayətlər arasında yer alıb.Bu gün Kimyaçılar qəsəbəsinə baxanda həm köhnə Sumqayıtı, həm də yeni şəhəri eyni anda görmək mümkündür. Bir tərəfdə 1940-cı illərin yaşayış binaları, digər tərəfdə illər ərzində böyüyən şəhər, küçələr, yeni tikililər və dəyişən həyat var. Qəsəbənin ən böyük özəlliyi isə budur: onun tarixi Sumqayıtın tarixindən ayrılmır.
