1 nömrəli məktəb uzun illərdir Sumqayıtın ilk məktəbi kimi təqdim olunur. Amma rəsmi mənbələr başqa bir təhsil müəssisəsinin daha əvvəl fəaliyyətə başladığını göstərir. Sumqayit24.az bu ziddiyyətin haradan qaynaqlandığını və tarixi baxımdan ilk məktəbin əslində hansı təhsil ocağı olduğunu araşdırıb.
İlk baxışdan Sumqayıtın ilk məktəbinin hansı olması sualının cavabı çox sadə görünə bilər. Şəhərdə İsmət Qayıbov adına 1 nömrəli məktəb fəaliyyət göstərir və müxtəlif illərdə dərc olunan bir sıra materiallarda bu məktəb həqiqətən də Sumqayıtın ilk təhsil ocağı kimi təqdim edilib. Hətta bir neçə il əvvəl Sumqayit24.az da bu məlumatı dərc edib.
Lakin rəsmi mənbələrin araşdırılması göstərir ki, məsələ göründüyündən bir qədər mürəkkəbdir.
Şəhərin özündən də yaşlı məktəb
Ən mühüm faktı Azərbaycan Respublikasının Elm və Təhsil Nazirliyinin rəsmi məlumatlarında tapmaq mümkündür.
Hazırkı Təbiət Elmləri Təmayüllü Gimnaziya fəaliyyətə hələ 1946-cı ildə başlayıb. O dövrdə Sumqayıt şəhər statusu almamışdı və bu təhsil müəssisəsi Bakı şəhərinin Abşeron rayonuna daxil olan Sumqayıt qəsəbəsinin 145 nömrəli məktəbi adlanırdı.
Bu məlumatı Sumqayıt Şəhər İcra Hakimiyyəti də təsdiqləyir. Gimnaziyanın 75 illiyinə həsr olunan rəsmi tədbirdə bildirilib ki, təhsil müəssisəsi fəaliyyətə 1946-1947-ci tədris ilində başlayıb.
Sumqayıta şəhər statusu verildikdən sonra 145 nömrəli məktəb şəhərin 2 nömrəli məktəbinə çevrilib. 1952-ci ildə indiki binasına köçüb, 1990-cı ildən isə Təbiət Elmləri Təmayüllü Gimnaziya statusu alıb.
"Xalq qəzeti" də Sumqayıtda təhsilin tarixindən bəhs edərkən hazırkı gimnaziyanı şəhərin ən qədim təhsil müəssisəsi adlandırır və fəaliyyətinin 1946-1947-ci tədris ilindən başladığını qeyd edir.
Buradan mühüm nəticə ortaya çıxır: sualı "bu gün fəaliyyət göstərən hansı təhsil müəssisəsi indiki Sumqayıt ərazisində uşaqları ilk qəbul edib?" şəklində qoysaq, rəsmi məlumatlara əsasən cavab hazırkı Təbiət Elmləri Təmayüllü Gimnaziyadır.
Maraqlıdır ki, bu məktəb Sumqayıt şəhərinin özündən də yaşlıdır. Sumqayıta şəhər statusu yalnız 1949-cu il noyabrın 22-də verilib.
Bəs niyə 1 nömrəli məktəb "ilk məktəb" adlandırılır?
Məhz burada məsələ daha maraqlı olur.
Hazırkı İsmət Qayıbov adına 1 nömrəli məktəbin tarixi də Sumqayıtın hələ hüquqi olaraq şəhər olmadığı dövrə gedib çıxır.
Məktəbin tarixinə dair mənbələr göstərir ki, o, 1947-ci il avqustun 22-də 200 nömrəli məktəb kimi fəaliyyətə başlayıb və Bakı şəhərinin xalq maarifi orqanlarının tabeliyində olub. Məktəb yeni qurulan Sumqayıt ərazisində yerləşirdi və təxminən 600 şagird üçün nəzərdə tutulmuşdu.
Yəni bu məktəb 145 nömrəli məktəbdən təxminən bir il sonra fəaliyyətə başlayıb.
Bununla belə, "Azərbaycan" qəzeti məhz 1 nömrəli məktəbi "Sumqayıtın ilk ümumtəhsil məktəbi" adlandırır. Həmin materialda çox vacib bir detal da vurğulanır: burada yeni Sumqayıtın ilk qurucularının uşaqları təhsil alıblar. Başqa sözlə, bu məktəb formalaşmaqda olan sənaye şəhəri ilə birlikdə böyüyüb.
Abşeron-Xızı Regional Təhsil İdarəsi isə məsələni daha ehtiyatlı ifadə edir: məktəbin 1947-ci ildə yaradıldığını və "şəhərdə tikilən ilk təhsil müəssisələrindən biri" olduğunu bildirir.
Görünür, uzun illər davam edən fikir ayrılığının səbəbi də məhz buradadır.
145 nömrəli məktəb daha əvvəl yaranıb, lakin o vaxt mövcud olan Sumqayıt qəsəbəsinin məktəbi olub və inzibati baxımdan Bakı şəhərinin Abşeron rayonuna daxil idi.
200 nömrəli məktəb, yəni gələcək 1 nömrəli məktəb isə artıq yeni sənaye Sumqayıtının genişmiqyaslı tikintisi ilə birbaşa bağlı idi. Burada şəhəri quran ilk inşaatçıların, fəhlələrin və yeni sakinlərin uşaqları oxuyurdu.
Məhz buna görə də kollektiv şəhər yaddaşında onun "Sumqayıtın ilk məktəbi" kimi qalması tamamilə başadüşüləndir. Halbuki sırf fəaliyyətə başlama tarixinə görə bu məktəb indiki şəhər ərazisində ən erkən fəaliyyət göstərən təhsil müəssisəsi deyil.
Hətta rəsmi tarixlər də çaşqınlıq yaradır
Məsələnin başqa bir maraqlı tərəfi də var. Bu detal göstərir ki, belə tarixi yalnız bir mənbəyə əsaslanaraq müəyyənləşdirmək mümkün deyil.
Sumqayıt Şəhər İcra Hakimiyyətinin məlumat səhifəsində 1 nömrəli məktəbin yaranma tarixi kimi 1954-cü il, hazırkı Təbiət Elmləri Təmayüllü Gimnaziyanın yaranma tarixi kimi isə 1952-ci il göstərilir.
Amma bu tarixləri həmin məktəblərin ilk dəfə şagird qəbul etdiyi il kimi qəbul etmək düzgün olmazdı.
Eyni İcra Hakimiyyəti gimnaziyanın 75 illiyini qeyd edərkən onun tarixini 1946-1947-ci tədris ilindən hesablayıb. Regional Təhsil İdarəsi də 1 nömrəli məktəbin 1947-ci ildə yaradıldığını təsdiqləyir.
Deməli, 1952 və 1954-cü illər böyük ehtimalla məktəblərin sonrakı tarixində baş verən mərhələlərlə - yeni bina, inzibati tabelik və ya şəhər daxilində status və nömrələnmə dəyişikliyi ilə bağlıdır. Bu tarixlər həmin təhsil müəssisələrinin faktiki olaraq fəaliyyətə başladığı vaxtı göstərmir.
200 nömrəli məktəbin dəqiq nə zaman 1 nömrəli məktəbə çevrilməsi ilə bağlı da mənbələrdə fərqli tarixlərə rast gəlinir. Müxtəlif materiallarda 1950 və 1954-cü illər göstərilir. Buna görə Sumqayit24.az müvafiq arxiv əmri olmadan bu tarixlərdən hər hansı birini qəti fakt kimi təqdim etməyi düzgün hesab etmir.
Amma əsas suala cavab vermək üçün bu detal həlledici deyil.
Bəs birinci kim olub?
Elm və Təhsil Nazirliyinin, Sumqayıt Şəhər İcra Hakimiyyətinin, Regional Təhsil İdarəsinin, dövlət qəzetlərinin və hər iki məktəbin tarixinə dair materialların müqayisəsi belə bir mənzərə ortaya qoyur.
Əgər "Sumqayıtın ilk məktəbi" dedikdə indiki şəhər ərazisində uşaqlara təhsil verməyə ən əvvəl başlayan müəssisə nəzərdə tutulursa, tarixi birincilik hazırkı Təbiət Elmləri Təmayüllü Gimnaziyaya məxsusdur. O, 1946-1947-ci tədris ilində 145 nömrəli məktəb kimi fəaliyyətə başlayıb.
İsmət Qayıbov adına 1 nömrəli məktəb isə 1947-ci ildə 200 nömrəli məktəb kimi fəaliyyətə başlayıb. Yəni təxminən bir il daha "gəncdir". Bununla belə, məhz bu məktəbin tarixi yeni sənaye Sumqayıtını quran ilk insanların övladları ilə birbaşa bağlı olduğuna görə bir sıra mənbələrdə şəhərin ilk ümumtəhsil məktəbi kimi təqdim edilir.
Belə çıxır ki, hər iki yanaşma səbəbsiz yaranmayıb. Sadəcə "ilk" sözü bu iki halda fərqli mənalarda işlədilir.
Amma sualı mümkün qədər dəqiq qoysaq - bu gün mövcud olan hansı məktəb Sumqayıt şəhərinin ərazisində uşaqlar üçün qapılarını ilk açıb? - rəsmi mənbələrin verdiyi cavab birdir:
Hazırkı Təbiət Elmləri Təmayüllü Gimnaziya. O dövrdə 145 nömrəli məktəb. 1946-cı il.
1 nömrəli məktəb isə Sumqayıtın iki ən qədim məktəbindən biri olaraq qalır və tarixi mənbələrə əsasən, yeni sənaye şəhərinin ilk qurucularının uşaqları ilə birbaşa bağlı olan ilk məktəb kimi xüsusi yer tutur.
Görünür, bu iki fərqli tarixi yanaşma Sumqayıtın "ilk məktəbi" ilə bağlı uzun illərdir davam edən qarışıqlığın əsas səbəbidir.
